ÇEK KANUNUNDA YAPILAN DEĞİSİKLİKLER VE MUHTEMEL UYGULAMA

SORUNLARI (1.Bölüm)


Çek kanunu 16.02.2003 gün ve 4814 sayılı yasa ile degiştiriImiş ve yürürlüğe girmiştir. Anılan

yasa ile yürürlüğe konan belli başlı değişiklikleri şöyle sıralayabiliriz.


1. Bankalar açısından sınırlı sorumluluk düzenlenmesi gelmiştir.


'' . .Sorumluluk:
Madde 2.- Bankalar, çek hesabı açmak maksadıyla bu Kanunla kendilerine verilen görev ve

yükümlülükleri yerine getirirken, çek hesabı açtırmak isteyenin yasaklılık ve engel durumu

bulunup bulunmadığını Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankasınca 9. maddeye göre bankalara

yapılan duyurular çercevesince her birinin kendi nezdinde oluşturulduğu kayıtlardan

araştırırlar; ayrıca bu kişinin ekonomik ve sosyal durumu gibi hususIarın belirlenmesinde

gerekli basiret ve özeni gösterirler....''


Uyguluma yönüyle bu maddeden anlaşılması gereken, çek karnesi verirken basiret ve özen

göstermeyen banka çek mağduruna karşı ek karnesi verme yönü ile özensizIik ve

basiretsizliğe ispatlanır ise çek mağduruna genel hükümlere göre tazminat ödeme yükümü

altında kalabilir.


2.Önemli değişiklik çek defterinin şekli ve şemali noktasındadır.


"..Çek defterleri

Madde 3.-Çek defterleri bankalarca bastırılır. Çek defterinin baskı şeklinin belirleyen esaslar,

Türkiye Merkez Birliğinin görüşü alınarak Türkiye Curnhuriyeti Merkez Bankasınca Resmi

Gazetede yayımlanacak bir tebliğle düzenlenir. Çek defterinin her yaprağına çek hesabının

bulunduğu şubenin ası, hesap numarası ve hesap sahibinin vergi kirnlik nurnarası yazılır,

ancak, hesap sahibinin vergi kimlik numarası hariç olmak üzere bunların yazılmamış olması

veya bankalarca baskı şekline ilişkin esaslara aykırı davranılması çekin geçerliliğini
etkileyemez. 29.06.1956 tarihli 6762 sayılı Türk Ticaret Kanununun 692.maddesinde
belirtilen unsurları taşımayan senetler bu kanun kapsamında kabul edilmez; ancak aynı
kanunun 693.maddesi hükmü saklıdır. Bankalar, çek hesabı açtıranların açık kimlik ve
adreslerini saptamak için fotograflı nüfus cüzdanı örnekleri ile yerleşim yeri belgelerini, tacir
olanların ayrıca ticaret sicili kayıtlarını almak, bunların açık kimliklerini, adreslerini, vergi
kimlik numaralarını ve çek hesabının kapatılma hallerini onbeş gün içinde Türkiye
Cumhuriyet Merkez Bankasına bildirmek ve bunlara ilişkin belgeleri hesapların kapatılmasını
izleyen beşinci yılın sonuna kadar saklamak zorundadırlar. Çekin karşılığının tamamen veya
kısmen bulunmaması halinde hamilin talebi üzerine keşidecinin bankaca bilinen adresleri
kendisine verilir.


Bu madde ile, çeklerle mecburi unsur olarak vergi kimlik numarası sorunlu unsur olarak
girememiştir. Madde hükmünde anlaşıldığına göre Vergi Kimlik numarasını taşımayan çek
unsurları eksik olarak ve çek vasfı taşımayacaktır. Çek karşılıksız çıktığında çıktığında
bankalara çek keşide eden ile ilgili her türlü bilgi ve belgeleri verme yükümlülüğü
getirilmiştir. Burada kayıt dışı ekonominin önüne geçilmesi amaçlanmıştır.


3. Bu madde ile kısmi ödeme bankanın yükümlülükleri düzenlenmiştir. Ayrıca icra
daireleri ve savcılıklara kısmi ödeme halinde nasıl başvuru yapılabileceği
düzenlenmiştir.

''...Madde 4.- Çek hesabı açılan bankaya muhatap banka denir. KoşuIlarına uygun ve
karşılığı var olan çek, muhatap bankanın herhangi bir şubesine ibraz edildiğinde hamilin vergi
kimlik numarası saptandıktan sonra ödenir.


Çekin karşılığının tamamen veya kısmen bulunmaması halinde bankanın ödemem
yükümlülüğü, I0.maddede belirlenen sorumluluk miktarı saklı kalmak üzere, çek hesabında
bulunan miktarla sınırlıdır. I0.maddede belirlenen miktar dahil olmak üzere kısmi ödemem
halinde, çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisi ücretsiz olarak hamiline verilir. Çek
hamili, bu fotokopiyle müracat borçlularına veya kambiyo senetleri hakkındaki takip
usullerine başvurulabileceği gibi; Cumhuriyet savcılığına şikayette bulunurken dilekçesine
bu fotokopiyi ekleyebilir ve bunu icra dairesinin istemi halinde çekin aslı bu mercilere
gönderilir.

4.Bu madde ile, karşılığı çıkmayan çekin arkası yazıldığında, bankada tasdikli bir

fotokopisinin saklanması yükümlülüğü getirilmiştir.

''..Madde 5.- Çekin ibrazında karşılığının tamamen ödenmemesi veya çek hamili tarafından

kısmi ödemenin kabul edilmemesi halinde, ibraz tarihi ile ödememe nedeni çekin üzerine

yazılır ve çek üzerine imzası alınarak hamiline geri verilir, çekin ön ve arka yüzünün

fotokopisi banka tarafından saklanır.


5.Bu madde ile elektronik iletişi ortamında yararlanma yasa hükmüne tarnanlayıcı

hüküm olarak girmiştir.

"...3167 sayılı yasanın 6.maddesine asağıdaki fıkralar eklenmiştir. Yönetmelikte belirtilen

esaslar çerçevesinde çeklerin fiziki olarak ibraz edilmeksizin sadece çek bilgileri üzerinde

bankalar arası takas odaları aracılığı ile elektronik ortamda muhatap bankaya gönderilerek

işlem görmesi, 6762 sayılı Türk Ticaret Kanununun 710 uncu maddesine göre takas olmasına

ibraz hükmündedir. Takas odaları aracılığıyla ibraz edilmiş çekler için 10 uncu maddede

belirlenen sorumluluk miktarı dahil kısmı ödeme yapılmaz. Ancak, takas odaları aracılığıyla

ibraz edilen, çekin hesapta yeterli karşılığının olmadığının belirlenmesi halinde muhatap banka

tarafından, hesapta bulunan kısmi karşılık tutarı, çeki ibraz eden hamil lehine onbeş gün

süreyle bloke edilir...''


6.Bu madde ile çekin karşılığı çıkrnayan çek keşidecisine bankalar tarafından çek

karnesine iade etmesi için iadeli taahhütlü mektupla bidirim yükümü getirilmiştir.

''...Madde 7. yeterli karşılığı bulunmadığı için çeki kısmen veya tamamen ödemeyen muhatap

banka hesap sahibine, kendisine ait bütün çek defterini aldığı bankalara geri verrnesini, 8 inci

maddede öngörülen sürenin bitiminden itibaren on gün içinde iadeli taahhütlü mektupla

bildirir.


7.Bu madde ile düzeltme hakkını kullanma ile ilgili hüküm yeniden düzenlenrniş ve

düzeltme hakkının karşılıksız çıkma tarihinden itibaren 10 gün içinde kullanılabileceği,

düzeltme hakkının kullananın çek bedelinin % 1O'u tutarında çek teminatı, gecikme

faizinin birlikte ödenmesi ile kullanılabileceği düzenlemesine yer verilmiştir.



''...3167 sayılı Kanunun 8 inci maddesi aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.
Madde 8. Çekte yazılı keşide gününe göre hesaplanacak ibraz süresinin bitim tarihinden
itibaren en geç 10 gün içinde çekin karşılıksız kalan kısmını %10 tazminatı ve ibraz
tarihinden ödeme gününe kadar geçen süre için 16a maddesine göre hesaplanacak gecikme
faizi ile birlikte ödemek suretiyle düzeltme hakkını kullanan, çek keşide etmek hakkını
yeniden kazanır..."


8.Bu madde ile düzeltme hakkını kullanmayan karşılıksız çek keşidecisinin merkez
bankasından arşivleneceği ve bankalara bildirileceği düzenlenmesine yer veriImiştir.
Bundan amaç karşılıksız çek keşide edenlerin piyasadan soyutlanmasını sağlamaktır.Bu
bildirimlere rağmen bir banka çeki karşılıksız çıkmış düzeltme hakkını kulIanmamış bir
müşterisine çek karnesi verse yukarıdaki bölümde açıkladığımız üzere basiret ve özen
yükümlülüğündeki kusuru nedeniyle çek mağdutruna karşı sorumluluğu söz konusu
olur.

''...Madde 9 Muhatap banka, yeterli karşıIığı olmadığı için çekin ödenmediğini ve hesap
sahibi hakkında gereken bilgileri ibraz tarihinden itibaren 10 gün içinde Türkiye Cumhuriyet
Merkez Bankasına bildirilir. Bu bildirimden sonra çek tutarı ile 16c maddesinde öngörülen
tazminat ve gecikme hamile veya hamile ödenmek üzere muhatap bankaya ödenmesinde,
muhatap banka tarafından ödeme tarihinden itibaren 10 gün içinde Türkiye Curnhuriyet
Merkez Bankasına bildirilir.Türkiye Curnhuriyet Merkez Bankası da bu bildirimleri en geç 15
gün içinde bankalara duyurur.''


9.Bu madde ile bankanın kusursuz sorumlu olarak her çek yaprağı yönüyle çek
hamiline karşı sorumlu olacağı meblağ düzenlenmiştir. Bu madde banka açısından
kusursuz sorumluluk olup yukarıdaki kusur sorumluluğu şartlar varsa ayrıca söz
konusudur.

"...Bankanın sorumlu olduğu miktar:
Madde 10 Muhatap banka, süresinde ibraz edilen çekin karşılığının bulunmaması halinde her
çek yapragı için üçyüzmilyon liraya tamamlayacak biçimde ödeme yapmakla yükümlüdür.
:Bu husus, hesap sahibi ile muhatap banka arasında çek defterinin teslimi sırasında yapılmış
olan dönülemeyecek bir gayri nakdi kredi sözleşmesi hükmündedir.

Yukarıda belirten sorumluluk miktarı, Devlet İstatistik Enstitüsü Başkanlığınca yayımlanan

toptan eşya fiyatları yıllık endeksindeki değişmeler göz önünde tutularak Türkiye Cumhuriyet

Merkez Bankası tarafından her yıl ocak ayında belirlenir ve resmi Gazetede yayımlanır...."


11. Bu madde ile çeki karşılıksız çıkan çek sabıkalarının tescil ve ilana ilişkin

düzenlemeler getirilmiştir.

''...Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasınca ilan edilecek hususlar:

Madde 11 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, 16 ncı maddesinin gereğince çek hesabı

açtırmaktan yasaklamaya ve 16c maddesinin dördüncü fıkrası gereğince yasaklama kararının

ortadan kaldırılmasına dair mahkeme kararlarının Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasına

bildirilrnesine ilişkin esas ve usulleri Adalet Bakanlığının;bankalara duyurulmasına ilişkin

esas ve usulleri Türkiye Bankalar Birliğinin görünüşü alarak resmi Gazetede yayımlanacak

bir tebliğ düzenler.


Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, yeterli karşılığı olmadığı için ödenmeyen ve daha sonra

ödenen karşılıksız çekler ile hesap sahibi hakkındaki bilgilerin bankalardan toplanma ve

bankalara duyurulma ve usullerini Türkiye bankalar birliğinin görünüşü alarak belirler ve

Resmi Gazetede yayımlar. Bankalar belirlenen esas ve usuller çerçevesinde bu bilgileri

Türkiye Cumhuriyet Merkez bankası gönderilir...''

12.Bu madde ile karşılıksız, çek keşide edenlere her çek yaprağı için verilecek cezalar

düzenlenmiştir.

Madde 13 7 inci madde gereğice banka tarafından yapılan ihtarı aldığı veya almış sayıldığı

tarihten itibaren on gün içinde geçerli bir sebebe dayanmaksızın çek defterlerini geri

vermeyenlere, ilgili bankanın ihharı üzerine üçyüzellimilyon liradan üçmilyar Iiraya kadar

ağır para cezası verilir. İlgili bankanın bu ihbarı yaprnakla yükümluüdür. I 6'ncı madde gereğince

hükmolunan yasaklama süresi içinde çek hesabı açtıranlara bir yıldan beş yıla kadar hapis

cezası verilir. Hakkında yasaklama kararı verilmiş kişilere yasaklama süresi içinde çek hesabı

açan bankalara birrnilyar liradan beşmilyar liraya kadar ağır para cezası verilir.


Saygılarımla


Mustafa DONMEZ
Gediz Ticaret ve Sanayi Odası
Yönetim Kurulu Başkanı