MUHASEBE, FINANSAL TABLO VE ENFLASYON MUHASEBESI TANIMLARI
Muhasebe, işletmeyi etkileyen finansal karakterdeki olayları ölçme, sınıflandırma,
kaydetme ve etkileri konusunda karar vericilere bilqi vermek amacıyla özetleme ve
raporlama için kurulan sistemdir.

Tarihi maliyet muhasebesinin sunduğu bilgiler yanlış değildir. Fakat fiyatlarin
değiştiği dönemlerde oldukça önemli kusurlara sahiptir. Bu kusurlar şu şekilde
sıralanabilir.
- Fazla kar dağıtımı,
- Aşınmış fiyatlar,
- Yanlış karlılık oranı,
- Parasal kayıp veya kazançlar,

Yukarıda belirtilen eksiklerin bir sonucu olarak tarihi maliyet rakaları, bunların
kullanıcılarına yeterli bilgiyi veremeyecektir.Örneğin kar dağıtımı yatırım ve
finansman karları, fiyatlama ve ödeme poltikaları gibi konularda sağanan bilgi
tatmin edici olmayacaktır.

Değişen fiyatların etkilerinin iyi anlaşıldığı ve fiyatlar arttığında genellikle tarihi
maliyete göre raporlanan faaliyet karlarının gerçekte daha düşük, buna karşılık
bilançodaki varlık değerlerinin daha yüksek olduğunun bilindiği gerekçesiyle,fiyat
artışlarının finansal raporlar üzerindeki etkileri konusunda bilgi sağlamanın
gereksiz olduğu düşünebilir, Ancak, önemli olan bu rakamların gerçek
değerlerinden ne kadar farkı olduğunu bilmektir.
......
Tarihi maliyet hesaplarının eksiklikleri yalnızca fiyatların hızla değiştiği dönemlerde
değil ayrıca fiyatların daha yavaş arttığı dönemlerde ortaya çıkar. Çünküku zamanla
düşük oranlı fiyat artışlarının kümülatif etkisi önemli olabilir. Örneğin Aylık %5
oranındaki bir enflasyon her 14 ayda bir fiyatların iki katına çıkmasına neden
olmaktadır. Bundan başka daha yüksek olan önceki fiyat artışlarının muhasebe
etkilerini birkaç yıl sürebilir ve spesifik fiyat değişmeleri fiyatlar genel düzeyi düşse
bile önemli olabilir,

Enflasyon Muhasebesi, enflasyonu muhasebe ile birleştiren çalışmadır. Genellikle
tarihi matiyetle ifade edilmiş işletme değerlerine fiyat değişmelerinin etkisini
gösteren ve gerekli önlemleri alarak işIetme değerIerinin gerçeği belirtmesine
olanak veren hesaplamadır. Yüksek enflasyon dönemlerinde finansal raporlama
olarak enflasyon muhasebesi tanımı ise, enflasyonun finansal tablolar üzerindeki
yarattığı bozulmayı gidermek amacıyla getiştirilmiş olan muhasebe metodlarına
verilen addır.

ENFLASYONUN ETKİLERİ
Enf]asvonun topluma etkisini ikiye ayırarak inceleyebiliriz. Birincisi, gelirleri kira,
faiz gibi sabit olan gelirlere dayalı toplum kesimleri enflasyon nedeniyle
gereksinimlerini giderek daha zor karşılamaya başlarlar. Bu kesimin reel gelirlerinde
düşme görülür. ikincisi, gelirleri ticari kazanç gibi enflasyona ayak
işletmeler enflasyon muhasebesi uygulamasıyla gerçek kar, gerçek vergi ortamına
geçecekler ve faaliyetlerini devamlı, kılacaklardır. Finansman politikası
rasyonelleşecek ve muhasebenin oto finansman müesseseleri etkin rol oynayacaktır.

ENFLASYON MUHASEBESİNİN TARİHİ GELİŞİMİ
Enflasyon muhasebesi, geçmiş maliyetlerle değerlendirilmiş işletme varlıkları ve
borçları üzerinde fiyat değişmelerinin etkisni gösteren muhasebe olup uluslararası
düzeyde gündeme 1975 yılında getirilmiştir. Uluslar arası Muhasebe Standartları
Komitesinin 29. Standart olarak bu konuyu işlemiştir. TMUDESK (Türkiye
Muhasebe ve Denetim Standartları Kurulu) TMS-2 yi (Yüksek Enflasyon
Dönemlerinde Finansal Raporlama Standartı)nı 1997 yılında yayınlamıştır. SPK
28.11.2001 tarihinde 20 numaralı Tebliğ ile Yüksek Enflasyon Dönemlerinde Mali
Tabloların Düzeltilmesine ilişkin Usul ve Esaslarını yayınlamıştır.

Özel fiyatlardaki değişmeler işletmelerin elinde bulundurduğu belirli varlıklar ve
kaynakların fiyatlarının değişmesidir. Özel fiyatlardaki değişmeler sonucu bilanço
olmuştur. Ayrıca burada fiyat değişmelerinin finansal tablolara yansıtılması konusunda
açıklık beklenmektedir.
Genel Fiyatlar düzeyindeki değişmeler ise finansal tabloların paranın satın alma
gücündeki değişmeleri dikkate almaksızın düzenlemesine devam edilip
edilmeyeceği sorusunu ortaya çıkarmaktadır. Görüldüğü gibi özel ve genel
fiyatlardaki değişmeler bu değişmelerin muhasebeye etkisi sorununu ortaya
çıkarmaktadır.




ENFLASYONUN FINANSAL TABLOLAR ÜZERINDEKİ ETİLERİNİ AZALTMAK İcİN TÜRKİYE'DE UYGULANAN ÖNLEMLER

Enflasyon, fiyatlar genel seviyesinin yükselmesi şeklinde tanımlanmıştır.
Enflasyona karşı ayarlamalar yapılmadığı,önlemler alınmadığında kaynak dağılımı
gelir bölüşümü, sabit gelirliler aleyhine bozulmaktadır.

Enflasyonun tablolar üzerindeki etkisi bu tabloların homejenliğini, gerçekliğini,
doğruluğunu, karşılaştırma ve denetim yapma olanağını ortadan kaldırmaktadır.

Enflasyon, bilançonun aktif ve pasifindeki kalemlerde paranın birbirinden farklı
satınalma gücüyle yer alması kısaca parasal değerlerin güncel değerlerle, parasal
olmayan değerlerin maliyet değeri ile bulunmasıyla bilançonun homejenliğini bozar
ve parasal kazanç ve kayıplar ortaya çıkar. Gelir tablosunun ise maliyet kalemleri
ve hasılatın farklı para birim ile yer alması enflasyon karlarını ortaya
çıkarmaktadır. Faaliyet sonuçlarının yanlış bulunması ise kar dağıtımı, vergileme,
üretim,stok,fiyat,pazarlama,kararlarında hatalara neden olmaktadır.
Enflasyonun bilanço,gelir ve diğer tablolar üzerindeki etkileri işletmelerin
sermayelerini azaltmakta, verimlilik ve üretim gücünü kaybettirmektedir.

TFS-2 yi (Yüksek Enflasyon Dönemlerinde Finansal Raporlama Standartı
Amaç:
1- Yüksek enflasyon ortamında temel mali tabloların düzenlenmesi esaslarını içerir,
2- Tablolarin dönem sonundaki paranın satın alma gücüne göre düzeltilmesini sağlar
3- Düzeltme işlemleri muhasebe kayıtları dışında raporlar aracılığı ile yapılır.

Tanımlar:
A- Genel Fiyat Düzeyi Muhasebesi : Mali tablonun düzenlendiği tarihteki paranın
satın alma gücüne göre ifadesinin sallanmasını öngören yöntemdir.
B- Cari Maliyet Muhasebesi: Mali tablolardaki kalemlerin. Cari değerleri ile
değerlenmesini öngören yöntemdir.Cari değer net cari yenileme maliyeti veya net
cari yenileme maliyetinden daha küçük olması kaydıyla, varlığın satılması halinde
elde edilecek net nakit değeri veya varlığı kullanmakla sağlanacak Nakit girişlerinin
net bugünkü değerinden büyük olanıdır.

C- Net Cari Yenileme Maliyeti : Bilançonun düzenlendiği tarihte sahip olunan varlığın
yenilenme maliyeti, aynı yaştaki, aynı verimdeki benzer üretim ve hizmet sunabilen
yada benzer kar edebilme yeteneğine sahip olan varlıkların edinilmesi için
katlanılacak maliyetlere eşit bir değerdedir.

D- Net Nakit Değer : Varlıkların cari piyasa koşullarında kolaylıkla, elden
çıkarabilecekleri varsayımı altında, satılmaları durumunda elde edilebilecek nakit
miktarıdır.

E- Net bugünkü değer : Varlığın kullanılması ile elde edileceği tahmin edilen toplam
nakit girişlerinin bugünkü değeridir.

F- Genet Fiyat Endeksleri : D.İ.E nün Türkiye geneli için yayınlamış olduğu toptan
Eşya Fiyat Endeksleridir.

G- Parasal Kalemler: Para değerindeki değişmeler karşısında nominal değerleri aynı
kalan fakat satın alma güçleri fiyat hareketlerine göre ters yönde değişen kalemlerdir.
( Hazır Değerler, Alacak senedi ve tahviller, Ticari Alacaklar, Diğer Alacaklar,
Verilen Sipariş Avansları, v.s.)

H- Parasal Olmayan Kalemler : Para değerindeki değişmelere paralel olarak nominal
değerleri değişen fakat satın alma güçleri aynı kalan kalemlerdir. (Yabancı paralar,
Hisse Senetleri, Arsa, Arazi, Binalar, Makine ve demirbaşlar v.s.)

I- Dönem sonu Endeks: Cari dönem bilançosunun düzenlenme tarihindeki endeksidir.

3- Dönem Başı Endeksi: Bir önceki dönem mali tablolarının düzenlendiği tarihteki
endekstir.

K- Ortalama Endeks: Dönem ortalama endeksidir.

Standardın içeriği : Aşağıdaki durumlarda yüksek enflasyonun varlığı kabul edilerek
finansal tablolar zorunlu olarak düzeltilir.
A- Nüfus genelinin servetini parasal olmayan varlıklara yöneltmesi, Nakit Türk
lirasi bulundurmama, süratle parasal olmayan yatırımlara yönelme,
B- Yabancı para birimleri ile alışverişin yapılması, fiyatların yabancıpara
birimlerine göre belirlenmesi,
C- Vadeli yapılan satış ve satın alma işlemlerinde vade farkı konularak işlem
yapılması,
D- Faiz oranlarının, ücretlerin,fiyatların fiyat endeksine bağlanmış olması,

E- Son üç yıllık kümülatif enflasyon oranının % 100 e yakın yada bu oranın
üstünde olması.

BİLNÇONUN DÜZELTİLMESİ:
Bilançonun duzeltilmesinde şu esaslara dikkat edilir.
A- Bilançonun düzemlenmesi sırasında bilanço kalemlerinin cari değerleri
* belirlenmemiş ise genel fiyat endeksi uygulanarak cari değerleri saptanır.
B- Parasal kalemler, düzeltmeye tabi tutulmaz, Bu kalemler cari para birimi ile
ifade edildiklerinden bilançoda aynen yer alır.
C- Parasal Olmayan Kalemler Bilançoda yenileme maliyetleri veya net nakit
değerleri ile gösterilimişler ise yeniden değerlendirme yoluna gidilmez. Bunun
dışında kalan maliyetlere göre gösterilmiş tüm parasal olmayan kalemlerin
genel fiyat düzeyine göre cari, değerleri saptanır.
D- Bilançolardaki yabancı paralı varlık ve kaynak hesapları dönem sonundaki kur
üzerinden değerlendirildikleri için düzeltmeye tabi tutulmazlar,
E- Menkul kıymet portföyünde bulunan hisse senetleri borsa değerine göre
değerlenmiş iseler, cari değerleri ile gösterildiklerinden tekrar değerleri
düzeltilmez,
F- Dövize endeksli varlık ve kaynak hesapları tekrar düzeltilme işlemine tabi
tutulmazlar,
G- Maddi Duran Varlıklardan amortismana tabi ve yeniden değerleme
* kapsamında bulunan varlıklar elde edilme tarihleri ve elde edilme
esas alınarak düzeltme vardır. Yeniden Değerleme Tutaları göz önüne
alınmaz,

H- Maddi duran Varlıklar içinde yer alan ancak yeniden değerleme kapsamında
olmayan (Yapılmakta olan yatırımlar, yıl içinde alınanlar) fiyat endeksinde
meydana gelen değişikliklere göre değerlendirilir.
I- Dönem sonunda borsa değeri ile gösterilen tüm menkul kıymetler, dönem
sonu kur değerleriyle ifade edilen yabancı paralı aktif ve pasif kalemler ayrıca
düzeltme işlemine tabi tutulmaz.
1- Parasal olmayan kalemlerin yeniden değerlenmiş cari değerleri söz konusu
kalemlerin satılması halinde elde edilecek net nakit değeri veya kullanmakla
sağlanacak getirilerin net bugünkü değerden en küçüğüne göre değerlendirilir.

K- Bağlı ortaklıkların ve iştiraklerin mali tabloların yabancı para birimi ile ifade
edilmesi durumunda bu tablolar dönem sonu kurundan TL ye çevririr.


L- Varlıkların elde edilme tarihinden sonra maliyetlere eklenen kur farkları ve
finansman giderleri değerleme dışı bırakılır. Varlık elde edilene kadar oluşup
maliyetlere yüklenmiş kur farklarının enflasyon üzerinde kalan reel kısmı
enflasyona göre düzeltilir.
M- Ödenmiş sermaye ile sermaye yedekleri içinde yer alan ve nakit girişi sağlayan
kalemlerden her biri oluştukları tarihten itibaren fiyat düzeyindeki
değişikliklere göre düzeltilir. Kar yedekleri, geçmiş yıllar karları ve dönem net
karından sermayeye ilave edilen tutarlar nakit artışı sayılır.
N- Bilançodaki diğer tüm kalemlerin yeniden değerlenmesinden doğan fark
düzeltilmiş bilançoda olağan üstü yedekleri oluşturur.

GELiR TABLOSUNUN DÜZELTİLMESİ
Gelir tablosunun bütün gelir ve gider kalemleri paranın satın alma gücüne göre ifade edilir.
Bu nedenle bütün gelir ve gider unsurlari ilk kaydedildikleri tarihten itibaren genel fiyat
endeksinde oluşan değişikliklere göre yeniden belirlenir. Amortisman ve tükenme payları yeniden
düzeltilmiş maliyetler üzeninden ayrılır.

Dönem içinde ortaya çıkan ve döneme yaygın olarak yapılan giderler, elde edilen
gelirler dönemin bütün günlerinde eşit biçimde dağıtıldığı varsayılarak dönem
sonu endeks dönemin ortalama endeksine göre düzeltilir.

Parasal olmayan varlık unsurlarının satışından ortaya çıkan kar veya zararlar genel
fiyat düzeyine göre tekrar hesaplanır ve gelir tablosunda düzeltilmiş değerleri ile
gösterilir.

PARASAL KALEMLERİN NEDEN OLDUĞU SATIN ALMA KAZANÇ VE KAYIPLARI
Yüksek enflasyon dönemlerinde parasal borçlarından fazla parasal varlık
bulunduran işletmeler satın alma gücünü kaybederler.( Başka bir ifade ile
zararlı olurlar.) Bu tutar 660 ve takip eden hesaplarda zarar olarak yer alır. Tersi halinde
ise işletme satın alma gücü kazanır yani karlı çıkar bu durum 640 ve takip eden
hesaplarda Kar olarak yer alır.

Parasal kalemlerin neden olduğu satın alma gücü kazanç ve kaybı şu şekilde
hesaplanır,
1- Dönem başı bilançosundaki parasal varlıklar ve parasal borçlar farkı dönem
sonundaki paranın satın alma gücüne göre düzeltilir.
2- Dönem içinde net parasal kalemlerdeki artış veya azalış işlemleri paranın satın alma
gücüne göre düzeltilerek fark + - hesaplarına katılır.

NAKİT AKIM TABLOSU
Nakit akım tablosunun tüm kalemlerinin de bilanço tarihindeki paranın satın alma
gücüne göre ifade edilmesi gerekir.Düzeltilmiş nakit akım tablosunun
hazırlanmasında bilanço tarihindeki ölçü birimine göre ifade edilmiş dönem başı ve
dönem sonu bilançoları ve düzeltilmiş nakit akım tablosu verileri kullanılır.

ÖNCEKİ DÖNEM FİNANSAL TABLOLARI
Genel Fiyat endeksi (TEFE) kullanılarak dönem sonu bilançosunun hazırlandığı
tarihteki paranın satın alma gücüne göre düzeltilir. Böylece dönem sonu finansal
tabloları dönem başı finansal tabları ile karşılaştırmalı olarak sunulabilir.

ENFLASYON MALİ TABLO İLİŞKİSİ
Muhasebede kayıtlara alınan işlemlerdeki tutarlar aradan geçen zamana bağlı
olarak gerçek değerleri ifade emekten uzaklaşır. Bilanço farklı tarihlerin para
değerine sahip varlık ve kaynaklardan oluşurken gelir tablosunda yer alan gelir ve
giderlerde enflasyonun etkisi altında kaldığı için gerçek karı ifade etmekten
uzaklaşır.
Tüm bunlara rağmen gözden kaçırılmaması gereken önemli bir husus ise
muhasebenin bilimsel esaslarından ayrılmadan enflasyonun etkilerini
hesaplamaktır.

ÖRNEK: 1.Ocak 2001 tarihinde genel fiyat endeksi 100 iken her biri 500 milyon
lira olan 10 adet buzdolabi ile ticari faaliyete başayıp, 1 Mayıs günü genel fiyat
endeksi 110 iken tüm buzdolaplarını 7.500.000.000,- liraya satıp aynı gün 10 adet
buzdolabını 6.500.000.000,- liraya alalım. Yıl sonuna kadar başka faaliyetimiz
olmadığı durumunda karımızı hesaplamak istediğimizde,
1- Tarihi Maliyet esasına gOre (Mevcut sisteme göre) Ticari kar= Satış hasılatı
-Alış Maliyeti = 2.500.000.000,- lira,

2- Sermayenin Genel Satın alma Gücü olarak korunması gereğine inananlara
göre (Sabit para. Genel Fiyat Düzeyi Muhasebesi) Ticari Kar= Satiş Hasılatı
- (Satın alma gücü * son endeks / ilk endeks) 7.500.000.000,-
(5.000.000.000,-*110/100) = 2.000.000.000,- lira,

3- Fiziki sermayenin korunması taraftarlarına göre Ticari Kar=Satış Hasılatı-
Satış anındaki cari maliyeti
7.500.000.000,-6.500.000.000,-=1.000.000.000,- lira


FARKLı RAPORLAMA MODELLERİ
1- Tarihi Maliyet / Nominal Para (TM/NP) Mevcut uygulama modeli,
2- Tarihi Maliyet / Sabit Para (TM/SP) satın alma gücü endeksteki değikşiklikle
çarpılarak maliyet hulunur.
3- Cari Maliyet / Nominal Para (CM/NP) Mali Tablolar Özel Fiyat artışlarına göre yeniden düzenlenir.

4- Cari Maliyet / Sabit Para (CM / SP) Mali tablolar özet ve genel fiyat artışlarını
kapsayacak şekilde düzenlenmektedir.
CARİ MALİYET MUHASEBESİ
Cari maliyet nominal para esasını kullanır. Fiyat artışlarının etkilerini mali tablolara
yansıtabilmek için en uygun yolun tarihi maliyetten ayrılmak olduğunu düşünür.

Mali tablolar genel fiyat endeksine göre düzeltilsebile karar almada yeterli bilgi
vermezler. İşletmeler enflasyonlardan etkilenmekle beraber kendi kullandıkları mal
ve hizmetlerin fiyat artışlarından daha fazla etkilenirler. Bu sebepten mali
tabloların özel fiyat artışlarına göre düzeltilmesi yararlıdır. ( Örneğin; Petrol
ürünlerine %10 fiyat artışı olmasına karşılık TEFE %2 ise petrol ürünlerine
dayanan mal ve hizmet üretimindeki artış % 2 değil, %10 olur.)

Hesaplama işleminde Hazır Değerler, Alacaklar, Borçlar nominal değerleriyle
gösterilir. Stoklar ve Maddi Duran Varlıkların cari maliyeti fiyat listelerinden veya
özel fiyat endekslerinden çıkartılır. Gelirler ve Giderler cari maliyetleri yansıttığı için
düzeltme işlemine tabi tutulmaz. Satılan malın maliyeti satışın yapıldığı andaki
malların liste fiyatı veya fatura fiyatı ile gösterilir duruma getirilir.

Amortisman heaplamalarında Dönem başı ve Dönem sou değerlerine göre heaplama yapılıp
ortalaması alınır.

ÖRN: ABC İşletmesi 10 adet buzdolabını 500.000.000,- alarak ticari faaliyete
başlar. 3 Adedini 750.000.000,- satar, sonra 3 adet buzdolabını 1.800.000,-TL
satar.

GENEL FİYAT DÜZEYİ (SABİT PARA) MUHASEBESİ
TM/NP Mali Tablolarda karşılaşılan en büyük sorun bu tablolada yer alan
kalemlerin sanki tamamının aynı satın alma gücüne sahip para ile ifade edilmiş
gibi bir birleriyle ilişkilendirilmesidir. Genel Fiyat Düzeyine göre düzetilmiş mali

tabloların (TM/SP tabloları) hedefi aynı satınalma gücüne sahip para birimiyle
ifade edilmelerini sağamak üzere geniş fiyat endeksleriyle düzeltilip
sunulmalarıdır.

TM/SP mali tablolarının hazırlanabilmesi için iktisadi kıymetler parasal ye parasal
olmayanlar şeklinde bir ayrıma tabi tutulurlar. Parasal kalemler sabit sayıda para
birimine dayalı nakit, alacak ve borçları kapsar. Parasal Olmayan Kalemler ise
stoklar, sabit kıymetler, sermaye ve yedekleri kapsar.

ÖRNEK X işletmesinin 1.1.1994 tarihli bilançosu aşağıdaki gibidir. 1994 yılında
hiçbir ticari işlemi olmamıştır. Yil başında endeks 100 iken yıl sonunda 150
olmuştur. Satın alma kazanç ve kayıplarına göre düzeltilmiş bilanço aşağıdaki
gibidir.

ÖRNEK Z işletmesi 1.1.1994 tarihinde TEFE 100 iken 10 milyar bedel ile taşıt
almış, 30.6.1998 tarihinde 6 milyar liraya satılmıştır. Birikmiş amortismanı 8 milyar
olup 30.6.1998 de TEFE 600 ise, Taşıtın Cari Maliyeti 5.600.000.000,- liradır. Yıl
sonunda endeks 700 olmuştur. Taşıtın satışından doğan karı TM/NP, TM/SP,
CM/NP, CM/SP yöntemlerine göre buluruz.


Cari maliyet muhasebesi modelinin temeli fiziki sermayenin korunmasına dayanır. Kar satış
fiyatından cari maliyeti çıkartmak suretiyle bulunur. Cari maliyet ile Tarihi maliyet
arasındaki fark elde bulundurma kazancıdır.

Genellikle hem gerçekleşmiş hemde gerçekleşmemiş elde bulundurma kazancı net karın
unsurlarıdır. Bu modele göre karın belirlenmesi yönetimin karar süreciyle uygun
olduğundan başarıların değerlendirilmesi kolay olur.



ENFLASYONUN MUHASEBESİ İLE İLGİLİ YASAL DÜZENLEMELER

Enflasyonun finansal tablolar üzerindeki etkileri tabloların homojenliğini bozmak, bilançolardaki
aktif değerleri geçersiz kılmak, gelir tablolarında enflasyon karlarının oluşması şeklinde
sıralanabilir.

Enflasyonun yukarıdaki özet etkileri işletmelerin yanlış vergilendirilmesi, yanlış maliyet
hesaplanması, yanlış yorumlar ve yanlış işletme kararlarının alınması sonuçlarını ortaya
çıkarmaktadır.

Enflasyonun finansal tablolar üzerindeki etkileri Yeniden Değerleme, Azalan bakiyeler Yönetimine
Göre Amortisman, Duran Varlıklar Yenileme Fonu, Alacak ve Borç Senetlerinin Reeskontu, Gayri
Menkul ve İştirak Satışlarından doğan Karın Sermayeye İlavesinde vergi İstisnası, Maliyet Bedeli
artırımı, Stok değerlemede LİFO yöntemi, Araştırma ve Geliiştirme Fonu Yatırım İndiriminin de
Endeksleme, gibi müesseseler ile giderilmeye çalışılmaktadır.

Mustafa DÖNMEZ
Gediz Ticaret ve Sanayi Odası
Yönetim Kurulu Başkanı